Twee keer in tien dagen
De uitspraak van 7 augustus over het IND-systeem CaseMatcher, waarover wij eerder schreven, bleek geen incident. Tien dagen eerder, op 29 juli 2026, vernietigde dezelfde rechtbank al een besluit van de minister van Buitenlandse Zaken: bij de afwijzing van een visumaanvraag was het algoritme "Informatie Ondersteunend Beslissen" (IOB) gebruikt zonder dat in het besluit te vermelden of toe te lichten. De rechtbank oordeelde dat het motiverings- en transparantiebeginsel dat wel vereist. Die uitspraak is inmiddels onherroepelijk.
Besluit vernietigd: het gebruik van het algoritme had in het besluit vermeld en toegelicht moeten worden. Onherroepelijk.
Lees de uitspraak →Besluit vernietigd: een algoritme waarvan de werking geheim blijft, maakt het besluit ontoetsbaar. Hoger beroep staat nog open.
Lees onze analyse →Nieuw is die lijn niet. De Hoge Raad oordeelde al op 17 augustus 2018 (ECLI:NL:HR:2018:1316) dat geautomatiseerde besluitvorming inzichtelijk en controleerbaar moet zijn. Wat verandert, is dat rechtbanken die maatstaf nu ook daadwerkelijk toepassen en er besluiten om vernietigen.
De toezichthouder liet de termijn verlopen
Terwijl de rechtspraak transparantie afdwingt, hapert het toezicht. De tijdlijn van de BPM-algoritmezaak bij de Autoriteit Persoonsgegevens leest als volgt.
4 mei 2025: AVG-klacht ingediend. Namens een autohandelaar wordt bij de AP geklaagd over "BPM Wegenrisico's", het systeem waarmee de Belastingdienst sinds 1 januari 2023 BPM-aangiften geautomatiseerd selecteert en naheffingen aanmaakt.
14 april 2026: AP wijst individueel onderzoek af. De toezichthouder besluit de klacht niet inhoudelijk te onderzoeken, maar als "signaal" mee te nemen in een verbetertraject dat tot eind 2027 loopt. Over dat besluit en het bezwaar daartegen schreven wij eerder.
23 april 2026: bezwaar met elf gronden. Tegen het AP-besluit wordt bezwaar ingediend. De wettelijke beslistermijn verstrijkt op 7 juli 2026, maar een beslissing blijft uit.
9 augustus 2026: formele ingebrekestelling. De AP krijgt twee weken om alsnog te beslissen. Gebeurt dat niet, dan verbeurt de toezichthouder een dwangsom en volgt beroep bij de bestuursrechter wegens niet tijdig beslissen.
Het beeld is opmerkelijk: de instantie die erop moet toezien dat overheden transparant met algoritmes en persoonsgegevens omgaan, haalt in deze zaak haar eigen wettelijke termijnen niet.
Brussel kijkt mee
De zaak heeft ook een Europese dimensie. Op 9 augustus 2026 is de Europese Commissie (DG TAXUD, het directoraat-generaal voor belastingen en douane-unie) geïnformeerd over de gang van zaken. Bij de Commissie loopt al een klacht over de Nederlandse BPM-handhavingspraktijk, waarin de vraag centraal staat of importeurs door de geautomatiseerde naheffingspraktijk zwaarder worden belast dan artikel 110 VWEU toestaat. Elke Nederlandse uitspraak over ontoetsbare algoritmes voedt dat dossier.
Waarom dit uw naheffing raakt
Voor wie het vorige artikel miste, de kern in drie punten.
Uw aangifte wordt door een systeem geselecteerd. Uit vrijgegeven Woo-documenten blijkt dat naheffingen sinds 1 januari 2023 geautomatiseerd worden aangemaakt, zonder dat de naheffingsbrief het gebruik van het selectiesysteem vermeldt (Woo-document 346537).
De regels zijn bewust geheim. De weegregels worden opzettelijk "dynamisch" en "onvoorspelbaar" gehouden, en er is geen gegevensbeschermingseffectbeoordeling (DPIA) of mensenrechtentoets uitgevoerd (Woo-documenten 334001 en 334010).
Het interne stempel is zwaarder dan de brief doet vermoeden. Waar de brief neutraal spreekt van een "onjuiste aangifte", hanteert de interne behandelinstructie de kwalificatie "kennelijk onjuist": een opzetverwijt waar ook een boete op kan volgen. De criteria daarvoor zijn integraal zwartgelakt.
Leg de uitspraken van 29 juli en 7 augustus naast deze praktijk en de vraag stelt zich vanzelf: als een visumbesluit al sneuvelt omdat het algoritme niet werd vermeld, hoe houdbaar is dan een naheffing uit een systeem waarvan zelfs de toezichthouder de werking niet onderzoekt?
Belangrijk om te weten
Eerlijkheid over de reikwijdte: in de zaak van 29 juli werd het besluit vernietigd, maar bleef de uitkomst (de visumweigering) in stand. De winst zit in de maatstaf die de rechter formuleert, niet automatisch in de einduitkomst van die ene zaak. Tegen de uitspraak van 7 augustus staat bovendien nog hoger beroep open bij de Raad van State. Maar de richting is onmiskenbaar: wie een besluit neemt met een algoritme, moet dat vermelden en kunnen uitleggen. Die maatstaf kunt u vandaag al inzetten.
Samen met Stichting ROTA op dit dossier
Leitex is als ROTA-erkend taxatiebureau aangesloten bij Stichting ROTA, die de procedures in dit dossier voert: de AVG-klacht en het bezwaar bij de Autoriteit Persoonsgegevens, de ingebrekestelling van 9 augustus, Woo-procedures om de weegregels boven tafel te krijgen en beroepsprocedures bij rechtbank Gelderland. Daarnaast loopt het Woo-verzoek van 8 augustus 2026 naar de documenten achter het selectiesysteem; de beslistermijn daarvan verstrijkt op 5 september 2026.
Als onafhankelijk taxatiebureau staat Leitex zelf buiten die bezwaar- en beroepsprocedures. Onze rol is de feitelijke kant: het taxatierapport dat uw aangifte of bezwaar onderbouwt. Het juridische werk verzorgt voor Leitex-klanten mr. R. Lammers (Recht Zeker).
Zelf lezen
Controleer het gerust zelf, dit artikel steunt volledig op openbare stukken:
Rechtbank Den Haag over het vermelden en toelichten van algoritmegebruik in besluiten.
Lees de uitspraak →De volledige uitspraak over het ontoetsbare algoritme, als PDF op onze site.
Download de uitspraak (PDF) →Bronnen: Rb. Den Haag 29 juli 2026, ECLI:NL:RBDHA:2026:21628; Rb. Den Haag 7 augustus 2026, ECLI:NL:RBDHA:2026:22096; HR 17 augustus 2018, ECLI:NL:HR:2018:1316; Woo-documenten Belastingdienst 346537, 334001, 334010 en 346407 (openbaar via de Woo-besluiten van 25 april en 29 augustus 2025); Algoritmeregister publicatie 75246482; Woo-verzoek BPM Wegenrisico's van 8 augustus 2026 (PDF).
Leitex Autotaxatie & Expertise
Leiden · werkgebied heel Nederland
info@leitex.nl · +31 6 16 75 05 18 · www.leitex.nl
Een Leitex-taxatie wordt opgesteld conform artikel 110 VWEU en de geldende wet- en regelgeving. Leitex blijft als onafhankelijk, ROTA-erkend taxatiebureau buiten bezwaar- en beroepsprocedures: wij leveren de feitelijke onderbouwing, het juridische traject verzorgt mr. R. Lammers (Recht Zeker). De Woo- en AP-procedures over BPM Wegenrisico's zijn een zelfstandig initiatief van Stichting ROTA.